Çankırı kaya tuzu rezervi ve Yer Altı Tuz Şehri, Orta Anadolu'nun en büyük evaporitik çanaklarından biri içinde beş bin yıllık bir üretim zinciri kurdu. Çankırı Merkez sınırları içindeki saha, aktif madencilik ile yer altı turizmini aynı çatı altında buluşturdu. Ziyaret saatleri ve gezi ayrıntıları Yer Altı Tuz Şehri ziyaret rehberinde paylaşıldı.

Hititlerden bugüne Çankırı kaya tuzu rezervi, MTA jeolojik evreleri ve Yer Altı Tuz Şehri veri infografiği
Çankırı-Çorum Havzası jeolojik evreleri, Türk Patent 1377 sicil künyesi ve 5 bin yıllık kronoloji (Grafik: Çankırım)

Çankırı kaya tuzu nasıl oluştu ve rezervi nerede?

Çankırı kaya tuzu, Orta Anadolu'daki Çankırı-Çorum Havzası içinde Tersiyer döneminde gerçekleşen evaporitik çökelimler sonucunda oluştu ve ana rezervi Merkez ilçeye bağlı Balıbağı köyü sınırlarından Çorum yönüne uzanan yer altı damarlarında birikti. Havzada ilk tuzlu su birikimi Geç Eosen devrindeki sığ denizel ortamda başladı. İlerleyen çağlarda gölsel rejim egemenliği güçlendi.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü ekipleri, 2006 ile 2011 yılları arasında Bozkır ve Bayındır formasyonlarında sondajlı arama çalışması yürüttü. Bu sondajlarda kalın kaya tuzu katmanları kesildi ve Çankırı'dan doğuya uzanan rezerv ortaya çıktı. MTA raporuna göre Bozkır formasyonundaki kaya tuzu düzeyleri arasında 3,2 metre kalınlığa ulaşan globerit ara katmanları saptandı.

Çankırı Tuz Mağarası girişi yakınında yüzeye çıkmış doğal kaya tuzu kütlesi
Çankırı Merkez Balıbağı köyü yakınındaki Tuz Madeni sahasında yüzeye çıkan doğal kaya tuzu kütlesi (Fotoğraf: Acar54 / Wikimedia Commons)

Maden sahasında üretim yıllardır oda-topuk kapalı işletme yöntemiyle sürdü. Tavan güvenliği için dev tuz sütunları bırakıldı. Kamyonların rahatça dönebildiği geniş boş galeriler bu yöntem sayesinde ayakta kaldı.

Dönem / ÖlçütFormasyon / KurumTemel Bulgu
Geç EosenKocaçay formasyonu (MTA)İlk evaporit çökelimi ve sığ denizel ortam
Oligosenİncik formasyonu (MTA)Karasal geçiş ve evaporitik tortular
MiyosenBayındır formasyonu (MTA)Gölsel ortam ve kalın kaya tuzu üyesi
PliyosenBozkır formasyonu (MTA)Kaya tuzu damarları ve 3,2 metreye ulaşan globerit ara katmanı
Coğrafi işaretTürk Patent Sicil 1377Rafine edilmez, beyazlatılmaz ve iyot ilave edilmez
İmalat kuralıÇankırı Kaya Tuzu siciliAmbalajda iyot eklenmediği ibaresi tescil şartı

Hititlerden Osmanlı kamulaştırmasına 5 bin yıllık üretim ve tescil süreci

Çankırı kaya tuzunun çıkarımı yaklaşık 5 bin yıl önce Hititler dönemine uzandı. Bölgenin köklü arkeolojik geçmişi Çankırı Müzesi Hitit eserleri ve İnandık Vazosu dosyasında da kayda geçti. Maden sahası Osmanlı döneminde ise Hicri 1278, yani miladi 1861 yılında kamulaştırıldı ve devlet eliyle işletildi.

Çankırı İnandıktepe kazılarında gün yüzüne çıkarılan Hitit dönemine ait İnandık Vazosu kabartmaları
Çankırı İnandıktepe kazılarından çıkarılan Hitit dönemine ait İnandık Vazosu kabartmaları (Fotoğraf: Carole Raddato / Wikimedia Commons)

Türk Patent ve Marka Kurumu, 1377 tescil numarasıyla Çankırı Kaya Tuzu coğrafi işaretini koruma altına aldı. Sicil belgesine göre bu kaya tuzu rafine edilmeyecek, beyazlatılmayacak ve içine iyot eklenmeyecek. İyot ilavesi yapılmadığı bilgisi ambalaj üzerinde açıkça belirtilecek. Kentin tescilli diğer lezzetleri ve ürünleri Çankırı coğrafi işaretli ürünleri sayfasında toplandı.

Uzun yıllar maden çıkarılan 18 bin metrekarelik boş galeriler, Maden İşleri Genel Müdürlüğü'nün 8 Kasım 2013 tarihli yazısıyla İl Özel İdaresine geçti. İl Genel Meclisinin 26 Nisan 2017 tarihli ve 69 sayılı kararıyla da alan Çankırı Belediyesi'ne devredildi. Sonraki düzenlemelerle mağaranın kapalı gezi alanı 24 bin metrekareye genişledi.

Çankırı Tuz Mağarası galerisinin kaya tuzu duvarına oyulmuş kabartma
Yerin 150 metre altındaki tuz duvarına oyulmuş kabartma çalışması (Fotoğraf: Murat Özsoy / Wikimedia Commons)

Çankırı Belediye Başkanı İsmail Hakkı Esen, Ocak 2026 değerlendirmesinde mağaranın 2025 yılında yüzde 20 artışla yaklaşık 1,8 milyon ziyaretçi çektiğini açıkladı. Oysa 2021 yılında ziyaret sayısı 200 bine yakındı. Tuz çalıştaylarında üretilen heykeller, Orhun Abideleri replikaları ve cam vitrindeki 200 yıllık eşek bu galerilerde sergilendi.

Tarih / DönemKurumsal Karar ve GelişmeGüncel Etki
MÖ 3000Hitit dönemi tuz üretimi5 bin yıllık kesintisiz maden geçmişi
1861 (Hicri 1278)Osmanlı dönemi kamulaştırmasıDevlet işletmesi kaydına geçiş
8 Kasım 2013Maden İşleri Genel Müdürlüğü yazısıBoş galerilerin İl Özel İdaresine devri
26 Nisan 2017İl Genel Meclisi 69 sayılı kararıTurizm alanının Çankırı Belediyesi'ne devri
20 Eylül 2023YÖK ihtisaslaşma kararıÇAKÜ tuz ve stratejik ürünler merkezi
18 Mayıs 2024TCDD ve valilik iş birliğiAnkara çıkışlı Turistik Tuz Ekspresi açılışı
2025 yılı sonuÇankırı Belediyesi açıklamasıYüzde 20 artışla yaklaşık 1,8 milyon ziyaretçi

İhtisas üniversitesi araştırmaları, sağlık projeleri ve tren rotası

Kuzey Anadolu Kalkınma Ajansı, Çankırı Belediyesi ve Çankırı Karatekin Üniversitesi ile kaya tuzunun katma değerli ürünlere dönüşmesi için stratejik yol haritası hazırladı. Çankırı Karatekin Üniversitesi, YÖK tarafından 20 Eylül 2023 tarihinde Sektörel Tuz ve Tuz Temelli Stratejik Ürünler alanında ihtisas üniversitesi ilan edildi. Üniversitenin laboratuvar analizlerinde numunelerde arsenik, cıva, kurşun, kadmiyum ve mikroplastik kalıntısı görülmedi.

Çankırı Tuz Mağarası aydınlatılmış galerisinde kaya tuzundan oyulmuş insan figürlü heykel
Çankırı Tuz Mağarası içindeki tuz çalıştaylarında üretilen kaya tuzu heykellerinden biri (Fotoğraf: Murat Özsoy / Wikimedia Commons)

Sağlık turizmi ayağında ise belediyenin Daha Güçlü Bir Nefes projesi devreye girdi. Doktor gözetiminde 15 kişilik KOAH hasta grupları mağarada ağırlandı. Valilik ve TCDD Taşımacılık iş birliğiyle 18 Mayıs 2024 tarihinde yeniden başlayan Turistik Tuz Ekspresi de Ankara'dan gelen konukları Çankırı Garı'na taşıdı. 1934 yılındaki Tenezzüh Treni geleneğini sürdüren 4 vagonlu tren, her seferde 250 yolcu kapasitesiyle günübirlik kültür rotası sundu. Ankara çıkışlı karayolu ve tren seçenekleri de Çankırı ulaşım rehberinde ayrıntılı biçimde açıklandı.

Kaynaklar: